Danuta Sterna

Sprawczość w przedszkolu wspomagana ocenianiem kształtującym

Sprawczość nie zaczyna się w szkolnej ławce. 

Jej pierwsze doświadczenia dziecko zdobywa już w przedszkolu –  kiedy może wybierać, pytać, próbować,  oceniać własne działania i brać za nie odpowiedzialność. 

Jak wspierać ten proces, nie sięgając po stopnie, punkty ani nagrody?

Pomocne mogą być strategie oceniania kształtującego, które – dostosowane do wieku – zamieniają codzienne zajęcia  w przestrzeń samodzielności, współpracy i refleksji.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

 Sprawczość w przedszkolu wspomagana ocenianiem kształtującym

Nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego^[1] kładzie duży nacisk na rozwijanie sprawczości dziecka. Wśród celów wychowania przedszkolnego wskazano „budowanie sprawczości oraz podejmowanie inicjatyw z korzyścią dla siebie i wspólnego dobra”.

Sprawczość jest rozumiana jako podejmowanie autonomicznych działań mających pozytywny wpływ na osobę, która je podejmuje, i inne osoby (otoczenie) oraz branie za te działania odpowiedzialności.

Założenie to można powiązać z piątą strategią oceniania kształtującego, która mówi o samodzielności i odpowiedzialności osoby za własny proces uczenia się. Na etapie przedszkolnym mamy na myśli dziecko, u którego możemy już wprowadzać sprawczość poprzez uczenie go samodzielności i odpowiedzialności za własne decyzje.

Ocenianie kształtujące może być niezwykle pomocnym narzędziem do budowania sprawczości u dziecka w każdym wieku. Możliwe, że u niektórych osób słowo „ocenianie” może budzić wątpliwości. Faktycznie ocenianie stopniami na poziomie przedszkola jest niedopuszczalne.

Ale w ocenianiu kształtującym (OK) znaczenie terminu „ocenianie” jest szersze niż wystawianie stopni, przyznawanie punktów, procentów czy stosowanie symboli. Ocenianie jest przede wszystkim informacją dla osoby, co zrobiła dobrze i co może zrobić lepiej. W ten sposób daje się jej szansę, aby była sprawcza i miała realny wpływ na proces uczenia się.

W artykule przedstawiona zostanie analiza oceniania kształtującego (OK) w kontekście jego zastosowania w edukacji przedszkolnej oraz możliwości wykorzystania poszczególnych strategii w pracy z małymi dziećmi.

 Pierwsza strategia OK w przedszkolu

Określanie i wyjaśnianie dzieciom celów uczenia się i kryteriów sukcesu

Każdy zdobywający wiedzę i umiejętności człowiek potrzebuje wiedzieć, do czego dąży i po czym pozna, że osiągnął cel. Bez celów i kryteriów sukcesu nauka staje się jedynie zapamiętywaniem faktów.

Cele określane dla młodszych dzieci muszą być wyrażone w zrozumiałym dla nich języku. Kryteria sukcesu, czyli warunki świadczące

o osiągnięciu celu, powinny być konkretne i przedstawione w formie listy, aby dziecko mogło samodzielnie sprawdzić, czy je spełniło. Ponieważ

nie wszystkie przedszkolaki czytają, warto zastąpić zapisane zdania piktogramami. Można opracować je wspólnie z dziećmi, aby były dla nich jasne. Na przykład wykonanie kolorowego rysunku może symbolizować piktogram palety barw. Symbole można umieścić na tablicy lub plakacie i odwoływać się do nich podczas zajęć.

Kryteria sukcesu pokazują dzieciom, jak wykonać zadanie. Po jego zakończeniu przedszkolaki mogą dokonać samooceny, przypisując do swojej pracy piktogramy odpowiadające spełnionym kryteriom. Pełnią one wówczas rolę pisma obrazkowego.

Można również prowadzić z dziećmi „Mój zeszyt pomagający się uczyć”, zawierający piktogramy i prace przedszkolaków. Taki zeszyt stanowi pamiętnik z pobytu i pracy w przedszkolu. Pozwala rodzicom zobaczyć, czego ich dzieci się uczą. Mogą oni wpisywać pochwały i korespondować z nauczycielem. Dziecko natomiast może samodzielnie rysować symbole celów i kryteriów albo otrzymywać gotowe wklejki.

Na przykład jeśli tematem zajęć jest las, nauczyciel może postawić cel: poznanie nazw drzew rosnących w pobliskim lesie. Zajęcia można rozpocząć od rysunku, zdjęcia lub ilustracji i zapytać dzieci, czego chciałyby się dowiedzieć oraz jaki cel można wspólnie wyznaczyć. Po jego ustaleniu należy określić kryteria, czyli odpowiedzieć na pytanie: Po czym poznamy, że cel został osiągnięty? Ponieważ poznanie nazw wszystkich drzew nie jest możliwe, można zapytać: Ile nazw drzew chcielibyście poznać i zapamiętać? Jeśli dzieci wybiorą liczbę 5, kryterium można oznaczyć piktogramem drzewa i cyfrą 5, pięcioma kreskami lub pięcioma narysowanymi drzewami.

Przedszkolaki mogą także wskazać, że chcą poznać kształty liści albo dowiedzieć się, które drzewa tracą je zimą. Taki sposób wprowadzenia tematu włącza je w planowanie, uwzględnia ich potrzeby i buduje partnerstwo w nauczaniu. Cele i kryteria nadają zajęciom sens, a prowadzenie zeszytu uczy porządku i pozwala wracać do tematu. Ważne jest też podsumowanie, aby dzieci zauważyły, że osiągnęły cel.

Na zakończenie zajęć o lesie można zapytać: — Czego jeszcze chcielibyście się dowiedzieć? — Co was zaskoczyło? lub — Co chcielibyście zapamiętać? Taka refleksja pogłębia proces uczenia się. Do współpracy warto zaprosić także rodziców, prosząc, aby pytali dzieci, czego się nauczyły, i doceniali ich osiągnięcia.

 Druga strategia OK w przedszkolu

Organizowanie w grupie dyskusji, zadawanie pytań  i rozwiązywanie zadań dających informacje, czy i jak dzieci się uczą

Ta strategia ma dwa poziomy: pierwszy to dialog, a drugi – pozyskiwanie od dzieci informacji o tym, na jakim etapie procesu uczenia się znajdują, i dostosowywa-

nie do tego planów nauczania.

Monitorowanie

Ma duży wpływ na osiąganie dobrych efektów nauczania. Polega na pozyskiwaniu informacji o tym, gdzie dzieci się znajdują w procesie uczenia się, a następnie na dostosowywaniu do nich planów i metod pracy. Oznacza to, że nauczyciel nie przechodzi dalej, jeśli jego podopieczni nie są na to gotowi. W szkole

może być to trudne ze względu na napięty program nauczania. W przedszkolu nie ma aż takiego pośpiechu – można się zatrzymać lub wrócić do zagadnień, których dzieci nie zrozumiały i nie opanowały.

W ocenianiu kształtującym popularna jest technika świateł. Każde dziecko otrzymuje trzy kartki: zieloną, żółtą i czerwoną. Na sygnał prowadzącego pokazuje odpowiedni kolor, zależnie od swojej samooceny: — Zielony – wszystko rozumiem i dobrze sobie radzę.

• Żółty – mam pytania.
• Czerwony – nie rozumiem, proszę o powtórzenie.

W dalszej części dziecko z żółtą kartką zadaje pytanie osobie z zieloną, która tłumaczy mu dane zagadnienie. Dzieci z czerwoną kartką gromadzą się natomiast wokół prowadzącego, który wyjaśnia zagadnienie w inny niż dotychczas sposób. Wdrażanie dziecka do samooceny jest bardzo ważne i można rozpocząć je już w przedszkolu.

Zajęcia w danym dniu można zakończyć rundą wypowiedzi dzieci, prosząc je o dokończenie zdań:

• Dziś nauczyłem się, że…
• Chciałbym się jeszcze dowiedzieć…
• Podobało mi się…
• Dziś powiem mamie, że…

Takie podsumowanie dnia rozwija samorefleksję dzieci, a jednocześnie dostarcza nauczycielowi informacji pomocnych w planowaniu kolejnych zajęć. Bez samooceny nie jest możliwe rozwijanie sprawczości.

Dzieci w naturalny sposób zadają dorosłym wiele pytań, jednak z biegiem lat robią to coraz rzadziej. Starsze obawiają się, że pytając, pokazują swoją niewiedzę, kompromitują się lub narażają na ocenę. Warto zachęcać dzieci do zadawania pytań, okazywać zadowolenie z ich zadawania i akceptować każde z nich.

Dzięki dialogowi dzieci uczą się bardziej efektywnie. Ocenianie kształtujące wspiera budowanie dialogu podczas zajęć.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Istnieje kilka technik zadawania pytań oraz pozyskiwania odpowiedzi:

• Zadawanie pytań otwartych – przeważnie zadajemy dzieciom pytania zamknięte, aby sprawdzić wiedzę na dany temat. Takie pytania mało wnoszą w proces uczenia się. Dobrze jest zadawać pytania, na które nie ma prostych odpowiedzi – tak lub nie. Pytania mogą pobudzać do myślenia, analizowania i wnioskowania, również na poziomie przedszkola.
• Pozyskiwanie odpowiedzi w parach – zanim dziecko zostanie poproszone o udzielenie odpowiedzi, może mieć możliwość porozmawiania z inną osobą w parze. Jest wiele zalet pracy w parach. W tym przypadku umożliwiamy dzieciom uczenie się wzajemnie od siebie oraz ustalenie wspólnej odpowiedzi. Po takiej krótkiej rozmowie odpowiedź na pytanie zwykle jest bardziej przemyślana i dzieci czują się bezpieczniejsze.
• Czas oczekiwania na odpowiedź – nie ma potrzeby ani powodu, dla którego odpowiedź miałaby być udzielona natychmiast. Dobrze, gdy dzieci wiedzą, że mogą się zastanowić w spokoju nad pytaniem, czyli, że jest określony czas na myślenie lub przedyskutowanie odpowiedzi w parach. Najmłodsi mogą mieć trudność z rozpoznawaniem godziny na zegarze, dlatego warto używać klepsydry z piaskiem lub stopera.
• Niezgłaszanie się do odpowiedzi poprzez podnoszenie ręki – małe dzieci chętnie zgłaszają się do odpowiedzi, nawet wtedy, gdy jej nie znają. Trzymają rękę w górze i domagają się wyboru ich osoby. Wprowadza to niepotrzebny chaos. Warto wypracować z dziećmi zwyczaj niezgłaszania się do odpowiedzi, ale bycie gotowym do jej udzielenia. Do wprowadzenia tego zwyczaju służy następny punkt.
• Losowanie do odpowiedzi – prowadzący może mieć na swoim stoliku patyczki z imionami dzieci. Gdy przedyskutują już odpowiedź w parach i minie wyznaczony czas, nauczyciel losuje patyczek.
• Wzajemne słuchanie się – ten punkt jest najtrudniejszy w realizacji. Można wraz z przedszkolakami opracować zasady słuchania w postaci piktogramów i zawiesić je w widocznym miejscu. Najlepiej najpierw polecić dzieciom rozmowę w parach na dany temat, a potem zapytać, co pokazywało im, że druga osoba słuchała. Zasady można zamieścić w zeszytach, aby dzieci same mogły sobie o nich przypominać.

 Trzecia strategia OK w przedszkolu

Udzielanie dzieciom takiej informacji zwrotnej, która przyczyni się do ich widocznych postępów

Każda osoba ucząca się chce wiedzieć, czy wykonała zadanie dobrze, zgodnie z oczekiwaniami. Co zrobiła prawidłowo, co i jak może poprawić i co może zrobić, aby lepiej się uczyć. Nie chodzi tu o ocenianie w tradycyjny sposób (stopnie, symbole, tzw. buźki, punkty), lecz o sprawdzenie i udzielenie informacji. W procesie uczenia się oceniające symbole w dłuższej perspektywie mogą powodować problemy z motywacją do nauki.

Dzieci szybko przechodzą od zainteresowania wiedzą do koncentracji na otrzymaniu nagrody.

Dużą rolę do odegrania mają rodziny przedszkolaka, które nie powinny się do-

magać informacji w postaci stopni. Mogą za to być włączone w przekazywanie informacji zwrotnej. Ponieważ małe dzieci nie potrafią czytać, formułowanie pisemnej informacji zwrotnej mija się z celem. Można jedynie przekazywać ją rodzicom i zachęcić ich do rozmowy z dziećmi na jej temat.

Udzielanie informacji zwrotnej przedszkolakowi powinno być ustne. Dzieci po wykonaniu zadania powinny móc podejść do opiekuna i uzyskać informację o swojej pracy. Nie może ona być długa, najlepiej, gdy składa się z jednej do trzech uwag, aby dziecko mogło je zapamiętać. Można użyć techniki dwie gwiazdy, jedno życzenie, czyli dwie sprawy zrobione dobrze (gwiazdy) i jedna, którą można zrobić inaczej (życzenie).

 Czwarta strategia OK w przedszkolu

Umożliwianie dzieciom, by korzystały wzajemnie  ze swojej wiedzy i umiejętności

W grupie przedszkolnej dzieci rozwijają się w różnym tempie. Zadaniem opiekuna jest rozpoznanie potrzeb każdej osoby. Strategia czwarta proponuje, aby dzieci wzajemnie sobie pomagały i uczyły się od siebie. Warto też nawiązywać do wiedzy, którą przedszkolaki już mają, z którą przychodzą do przedszkola i zachęcać je, aby dzieliły się nią z innymi. Można łączyć dzieci w małe grupy, aby wspólnie wykonywały zadania. Dzięki temu będą doskonaliły umiejętność współpracy.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

 Piąta strategia OK w przedszkolu

Wspomaganie dzieci, by stały się autorami procesu swojego uczenia się

Piąta strategia jest zwieńczeniem pozostałych. Mówi o budowaniu samodzielności i odpowiedzialności uczącego się. Warto zacząć jak najwcześniej, bo zaniedbując budowanie odpowiedzialności i samodzielności, możemy przegapić ważny moment w rozwoju dziecka. Wielu nauczycieli szkół i przedszkoli skarży się, że obecnie dzieci są coraz mniej samodzielne, że rodzice je we wszystkim wyręczają, że wkładanie wysiłku nie jest doceniane. Profesor Carol Dweck, twórczyni teorii nastawienia na rozwój, pokazuje, że inteligencja jest plastyczna i można ją rozwijać, wkładając w rozwój wysiłek^[2]. To powinien być wyznacznik dla opiekunów, rodziców i uczniów – skuteczna nauka połączona jest z wysiłkiem.

Człowiek uczy się samodzielności od urodzenia.  Dziecko pozbawione możliwości próbowania,  wyboru i decydowania jest pozbawione autonomii,  czyli ma ograniczone możliwości uczenia się. 

Podobnie jest z odpowiedzialnością. 

Nie możemy w pełni odpowiadać za drugiego człowieka,

on sam musi się nauczyć odpowiedzialności  i ponoszenia konsekwencji za swoje decyzje.  Podstawową techniką tej strategii jest samoocena.  Trzeba dążyć do tego, aby dziecko  samo mogło ocenić swoje postępowanie.

W ocenianiu kształtującym poleca się wspólne z dziećmi  tworzenie zasad obowiązujących w przedszkolu. 

Z maluchami może to być długi proces. 

Oprócz samych haseł dzieci muszą zrozumieć określone zasady  na przykładach, dlatego warto podawać wspólnie, kiedy są przestrzegane, a kiedy łamane. 

Bardzo dobrze się sprawdza odgrywanie scenek ilustrujących zasady.

Nie wystarczy jednak jedynie określić te zasady.  Powinny być one regularnie wspólnie weryfikowane  i odnosić się do ważnych dla grupy wartości.

Danuta Sterna – matematyczka, nauczycielka i była dyrektorka szkoły, wcześniej związana również z Politechniką Warszawską. Od 25 lat propaguje w Polsce ocenianie kształtujące. Jest pomysłodawczynią OK zeszytu, rozwijanego obecnie przez Ośrodek Rozwoju Edukacji pod nazwą Mój zeszyt pomagający się uczyć. Prowadzi szkolenia i wykłady dla nauczycieli oraz dyrektorów szkół. Autorka i współautorka licz-

nych publikacji poświęconych edukacji, m.in. Ocenianie kształtujące w praktyce, Uczę (się) w szkole,

Uczę się uczyć, OKmiks oraz OK zeszyt. Prowadzi blog poświęcony nauczaniu: www.oknauczanie.pl

Źródła

Dweck C.S., Mindset: The new psychology of success, Random House 2006.

Rozporządzenie Ministra Edukacji z 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (Dz.U. z 2026 r. poz. 378), załącznik nr 1.

 

[1] )Rozporządzenie Ministra Edukacji z 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (Dz.U. z 2026 r. poz. 378), załącznik nr 1.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

[2] ) Dweck C.S., Mindset: The new psychology of success, Random House 2006.